HULUMTIMI I TRETË

METODOLOGJIA E EHLI SUNNETIT NË BESIMIN E KADASË DHE KADERIT, SI DHE METODOLOGJIA E KUNDËRSHTARËVE TË TYRE

Së pari: Metodologjia e Ehli Sunnetit

Dijetari i Islamit, Ibën Tejmijeh, kur përshkruan drejtimin e Ehli Sunnetit dhe bindjen e tyre në çështjen e kadasë dhe kaderit, thotë:

“Baza e kësaj çështjeje është që njeriu të kuptojë se drejtimi i Ehli Sunnetit dhe Xhematit në këtë kapitull (kada dhe kader), ashtu si edhe në çështje të tjera, mbështetet në atë që dëshmojnë Kurani, Sunneti dhe metodologjia e të parëve, prej muhaxhirëve dhe ensarëve, si dhe e atyre që i pasuan me përkushtim të plotë (ihsan).

Kjo rrugë qëndron në besimin se Allahu është Krijuesi i çdo gjëje, Zoti dhe Sunduesi i saj. Këtu përfshihen të gjitha krijesat, si në qenien e tyre, ashtu edhe në cilësitë dhe veprat e tyre, duke përfshirë edhe veprat e të tjerëve.

Vërtet, ajo që Allahu i Lartësuar dëshiron, ndodh; ndërsa ajo që nuk dëshiron, nuk ndodh. Prandaj, asgjë nuk realizohet në ekzistencë përveçse me vullnetin dhe fuqinë e Tij. Askush nuk mund ta pengojë Atë në atë që dëshiron. Ai është i Gjithëfuqishëm për çdo gjë dhe nuk dëshiron diçka pa qenë plotësisht i Fuqishëm për ta realizuar atë.

Vërtet, Allahu i Lartësuar e di atë që ka qenë dhe atë që do të jetë, si dhe atë që nuk ka ndodhur, se si do të ishte sikur të ndodhte. Këtu përfshihen edhe veprat e robërve dhe të tjerëve.

Ai i ka caktuar paracaktimet e krijesave para se t’i krijonte: ua ka përcaktuar afatet, furnizimet dhe veprat e tyre, dhe i ka shkruar ato. Po ashtu, ka shënuar edhe përfundimin e tyre, nëse do të jenë të lumtur apo të pikëlluar.

Prandaj, ata besojnë se Allahu ka krijuar çdo gjë, se Ai është i Fuqishëm mbi çdo gjë, se vullneti i Tij përfshin çdo gjë që ekziston dhe se dituria e Tij i përfshin të gjitha gjërat para se ato të ndodhin, ashtu siç i ka përfshirë edhe paracaktimi dhe shkrimi i Tij për to para se të ekzistonin.” (1)

Në një vend tjetër, ai thotë:

“Të parët (selefi) dhe dijetarët prijës janë të një mendimi në besimin në kader: se ajo që Allahu dëshiron, ndodh, ndërsa ajo që nuk dëshiron, nuk ndodh. Ai është Krijuesi i çdo gjëje, përfshirë edhe veprat e robërve dhe çdo gjë tjetër.

Po ashtu, ata janë të një mendimi në pohimin dhe vërtetimin e urdhrit dhe ndalesës së Allahut, të premtimit dhe kërcënimit të Tij, dhe se askush nuk ka justifikim për t’i lënë urdhërimet apo për t’i vepruar të ndaluarat.

Gjithashtu, ata janë të një mendimi se Allahu është i Gjithëurti dhe Mëshirëploti, dhe se Ai është Gjykuesi më i mirë dhe Mëshiruesi më i mirë.” (2)

Ai gjithashtu thotë:

“Megjithatë, ata nuk e mohojnë atë që Allahu ka krijuar prej shkaqeve, nëpërmjet të cilave ndodhin gjërat e shkaktuara. Siç thotë Allahu i Lartësuar:

“Kur erërat lëvizin retë e rënda me shi, Ai i çon ato drejt një vendi të vdekur, ku lëshon shi dhe me anë të tij nxjerr lloj-lloj frutash.” (El-Araf, 57)

Po ashtu, i Madhëruari thotë:

“Me të cilin Allahu udhëzon ata që ndjekin kënaqësinë e Tij në rrugët e shpëtimit.” (El-Maide, 16)

Dhe thotë:

“Nëpërmjet tij, Ai shumëkënd e lë në humbje dhe shumëkujt ia ndriçon rrugën e drejtë.” (El-Bekare, 26)

Pra, Ai na ka njoftuar se vepron nëpërmjet shkaqeve. Kush pretendon se Ai vepron vetëm në praninë e shkaqeve, e jo nëpërmjet tyre, ka kundërshtuar atë që ka ardhur në Kuran dhe, njëkohësisht, ka mohuar fuqitë dhe vetitë natyrore që Allahu ka krijuar…

Qëllimi këtu është domosdoshmëria e besimit në kader, pasi besimi në kader është pjesë e plotësimit të tevhidit (njëshmërisë së Allahut).

Siç ka thënë Ibën Abasi, Allahu qoftë i kënaqur me të dy:

“Ai (kaderi) është rregulli stabilizues i tevhidit. Kushdo që e njehson Allahun dhe beson në kader, e ka plotësuar tevhidin e tij; ndërsa kush e njehson Allahun dhe e mohon kaderin, e ka rrënuar tevhidin e tij.” (3)

Po ashtu, është i domosdoshëm besimi në legjislacionin hyjnor (sheriatin). Kjo nënkupton besimin se urdhri, ndalesa, premtimi dhe kërcënimi janë ashtu siç i ka shpallur Allahu përmes të dërguarve të Tij dhe siç i ka zbritur në Librat e Tij. (4)

Së dyti: Metodologjia e kundërshtarëve të Ehli Sunnetit në kader dhe refuzimi ndaj tyre

Pasuesit e devijimit, të cilët polemizojnë në çështjen e kaderit, ndahen në tri fraksione: mexhusijët, mushrikinjtë dhe iblisistët.

1. Mexhusijët (5)

Janë ata që e kanë mohuar kaderin e Allahut. Edhe pse besojnë në urdhrat dhe ndalesat e Tij, ekstremistët prej tyre kanë mohuar diturinë hyjnore dhe shkrimin në Librin e Ruajtur (El-Leuh El-Mahfudh).

Ndërsa ata që janë më të moderuar, mohojnë në mënyrë të përgjithshme vullnetin, krijimin dhe fuqinë e Allahut.

Këtij drejtimi i përkasin mu’tezilët dhe ata që pajtohen me ta.

Këta i bëjnë Allahut ortak në krijim, duke pretenduar se krijuesi i së mirës është tjetër nga krijuesi i së keqes. Po ashtu, thonë se mëkatet nuk ndodhin me vullnetin e Allahut të Lartësuar.

2. Mushrikinjtë (6)

Janë ata që e pohojnë kadanë dhe kaderin, por mohojnë urdhrin dhe ndalesën hyjnore.

I Lartësuari thotë:

“Idhujtarët do të thonë: ‘Sikur të donte Allahu, nuk do të adhuronim tjetër veç Tij, as ne dhe as baballarët tanë, dhe nuk do të ndalonim asgjë.’” (El-Enam, 147)

Kushdo që argumentohet me kaderin për të mohuar urdhrat dhe ndalesat, është prej tyre.

Kjo shfaqet te disa që pretendojnë të vërtetën (El-Hakika) nga sufitë, të cilët, me këtë bindje, përfundojnë në mohimin e ligjeve hyjnore, urdhrave dhe ndalesave të shpalljes, edhe pse e pranojnë rububijen (Zotërimin e përgjithshëm) e Allahut mbi çdo krijesë dhe se çdo gjallesë është nën pushtetin e Tij.

3. Iblisistët (7)

Janë ata që i pohojnë të dyja këto çështje, por i konsiderojnë ato si kontradiktore nga ana e Allahut të Lartësuar.

Këta kanë kritikuar urtësinë dhe drejtësinë e Tij, ashtu siç përmendet nga Iblisi, prijësi i tyre, siç e transmetojnë dijetarët që merren me fraksionet. Gjithashtu, kjo u atribuohet edhe ithtarëve të Librit.

Kjo kategori përfshin shumë prej pasuesve të mendimeve dhe veprimeve të devijuara, si disa poetë mendjelehtë dhe zindikë, siç përmendet në thëniet e Ebu El-A‘la el-Ma‘arriut:

Ke ndaluar vrasjen e qëllimshme të njerëzve, ndërsa ke dërguar dy engjëj për marrjen e shpirtrave; dhe ke pretenduar se këta shpirtra do të ringjallen.

Ndonëse, sipas tij, nuk ka nevojë as për krijimin e parë e as për ringjalljen.

Dhe thënia e disa mendjelehtëve zindikë:

Ai krijon yjet dhe mes tyre hënën, e pastaj thotë: “O njerëz, ulni shikimet ndaj tyre!”

Ndërkohë që vetë ka vendosur bukurinë te gratë, e cila i tundon njerëzit, dhe u thërret: “Ruajuni!”

Dhe thotë: “Shmanguni zjarrit”, ndërsa vetë e hedh gacën për ta ndezur atë.

Ka edhe deklarata të tjera të ngjashme, prej të cilave rrjedh se deklaruesit e këtyre mendimeve mund të shpallen jobesimtarë (kafirë) ose të gjykohen me ekzekutim. (8)

Kritika dhe refuzimi ndaj tyre

Devijimi në çështjen e kaderit ka ndodhur herë duke e përgënjeshtruar kaderin dhe krijimin, herë duke mohuar legjislacionin sheriatik dhe kërcënimin hyjnor, e herë duke e akuzuar Zotin për padrejtësi.

Ndërsa në suren Esh-Shems gjendet kritika dhe refuzimi ndaj këtyre grupeve.

Fjala e Allahut të Lartësuar:

“Duke ia bërë të njohur atij të keqen dhe të mirën.” (Esh-Shems, 8)

Përmes shprehjes “duke ia bërë të njohur…”, pohohet dhe vërtetohet kaderi.

Ndërsa përmes përmendjes së “…atij”, pohohet veprimi i robit, pasi e keqja (mëkati) dhe e mira (devotshmëria) i atribuohen vetë atij, duke bërë të qartë se është vetë njeriu ai që është i mirë ose i keq.

Po ashtu, pohimi i dallimit ndërmjet të mirës dhe të keqes, si dhe ndërmjet urdhrit dhe ndalesës, kuptohet nga fjala e të Lartësuarit: “të keqen dhe të mirën”.

Ndërsa fjala e Allahut që pason:

“Vërtet, kushdo që e pastron shpirtin, do të shpëtojë, ndërsa kushdo që e poshtëron atë (me punë të këqija), do të dështojë.” (Esh-Shems, 9–10)

Ky ajet pohon veprën e robit dhe, njëkohësisht, përmban premtimin për shpëtim për atë që e pastron shpirtin, si dhe kërcënimin me dështim për atë që e ndot dhe e shkatërron atë.

Këtu gjendet një kritikë dhe refuzim i qartë ndaj kaderive (9) mexhusistë dhe ndaj devijimeve të xheberive (10), qoftë në lidhje me legjislacionin hyjnor, qoftë me veprat e robit. Të gjithë këta janë përgënjeshtrues të së vërtetës.

Ndërsa për ata që e akuzojnë Krijuesin për padrejtësi, devijimi i tyre bëhet i qartë përmes pohimit të drejtësisë së Tij në fjalët:

“Pasha shpirtin dhe për Atë që e ka përsosur.” (Esh-Shems, 7)

Fjala et-tesvije nënkupton rregullim dhe përsosje. Kjo tregon se Ai është i Drejtë në rregullimin dhe përsosjen e njeriut, të cilit ia ka bërë të njohur të keqen dhe të mirën. (11)

Dijetari i Islamit, Ibën Tejmijeh, thotë:

“Është bërë e qartë se kaderinjtë, që polemizojnë me kotësi, ose përgënjeshtrojnë atë që Allahu ka njoftuar rreth krijimit dhe urdhrit të Tij, ose e akuzojnë Atë për padrejtësi në vendimet e Tij.

Por Ai është i pastër dhe i dëlirë nga akuzat e të padrejtëve; Ai është i Vërtetë dhe i Drejtë.

Siç thotë i Lartësuari:

“Të përkryera janë fjalët e Zotit tënd në vërtetësi dhe drejtësi; fjalët e Tij askush nuk mund t’i ndryshojë. Ai dëgjon çdo gjë dhe di çdo gjë.” (El-Enam, 115)

Prandaj, fjala ose është informacion, ose veprim/urdhër. Sa i përket informacionit, ai është i vërtetë dhe jo gënjeshtër; ndërsa urdhri (urdhri kozmologjik – krijimi dhe urdhri sheriatik) është drejtësi e pastër, pa asnjë padrejtësi.

Kështu, kaderinjtë mexhusistë përgënjeshtruan atë që Allahu ka njoftuar lidhur me krijimin, përcaktimin dhe legjislacionin e Tij, që janë prej bazave të fesë.

Ndërsa iblisistët e akuzuan Allahun për padrejtësi në aspektin e krijimit, përcaktimit dhe legjislacionit, në tërësi ose në secilën prej tyre.” (12)

Njëkohësisht, në lutjen që thuhet në gjendje pikëllimi gjendet kritikë dhe refuzim ndaj fraksioneve që kundërshtojnë kaderin.

Kjo është fjala e Pejgamberit ﷺ:

“O Allahu im! Unë jam robi Yt, biri i robit dhe i robëreshës Tënde! Balli im është në Dorën Tënde. Vendimi Yt zbatohet mbi mua dhe i drejtë është gjykimi Yt mbi mua…” (13)

Fjala nga hadithi: “Vendimi Yt zbatohet mbi mua”, përmban refuzim ndaj kaderive, të cilët mohojnë fuqinë e Allahut mbi robin.

Sipas tyre, nuk ka vendim të Allahut që zbatohet mbi robin, përveç urdhrave dhe ndalesave legjislative.

Ndërsa ky tekst profetik qartëson se vendimi i Allahut realizohet mbi robërit dhe se ai është vendim kozmologjik (krijues dhe paracaktues), jo vetëm legjislativ, sepse këtij të fundit njeriu herë i nënshtrohet Allahut e herë rebelohet.

Ndërsa fjala: “Dhe i drejtë është gjykimi Yt mbi mua”, përmban refuzim ndaj xheberive, të cilët i atribuojnë Allahut padrejtësi, duke pretenduar se njeriu është i detyruar të mëkatojë e pastaj ndëshkohet për këtë.

Prandaj, pjesa e parë e këtij teksti profetik përmban tevhidin, ndërsa pjesa e dytë pohon drejtësinë e Allahut. (14)

Vazhdon...

FUSNOTAT

(1) Mexhmu’ul Fetava (8/449–450).

(2) Mexhmu’ul Fetava (8/446).

(3) Transmeton Ferjabi në Kitab El-Kader (f. 143), (nr. 205), Abdullah ibën Ahmedi në Es-Sunneh (2/422), (nr. 925), Ibën Battah në El-Ibane El-Kubra (2/159), (nr. 1618) dhe Lalikai në Sherh I’tikad Ehli Es-Sunneh (2/623), (nr. 1112).

(4) Mexhmu’ul Fetava (3/112–113).

(5) Janë emërtuar si mexhusijë, sepse feja pagane e mexhusizmit (zjarrputizmit) ka besuar në dualizëm, pra në ekzistencën e dy krijuesve: krijuesin e së mirës (dritës) dhe krijuesin e së keqes (errësirës). (Shënim i përkthyesit).

(6) Mushrikinjtë janë paganët, dhe këtu është për qëllim bindja e idhujtarëve mekas në lidhje me kaderin, ndërsa një bindje e tillë djallëzore ka depërtuar edhe te disa të devijuar nga mesi i muslimanëve. (Shënim i përkthyesit).

(7) Iblisi është emri i djallit kryesor, ndërsa me termin “iblisinjtë” nënkuptohen ata që i trajtojnë çështjet e kaderit sipas logjikës së Iblisit të mallkuar. Ata nuk i mohojnë në parim urdhrat e Allahut, por refuzojnë t’i zbatojnë ato, polemizojnë rreth tyre, e përdorin kaderin si arsyetim për mosbindjen e tyre dhe vënë në dyshim urtësinë e Allahut. (Shënim i përkthyesit).

(8) Shih: Mexhmu’ul-Fetava (3/111) dhe (8/256–260).

(9) Janë quajtur kaderinjë, jo sepse e pohojnë kaderin, por përkundrazi sepse e mohojnë atë. Ata u quajtën kështu pasi misioni i tyre ka qenë gjithmonë i përqendruar në bindjen e njerëzve se nuk ka kader. Fjalimet e tyre synonin vetëm të argumentonin, padrejtësisht, mohimin e kaderit. Për këtë arsye janë quajtur kaderinjë. (Shënim i përkthyesit).

(10) Xheberitë janë ata që e pohojnë kaderin, por në mënyrë të devijuar, duke pretenduar se njeriu nuk ka zgjedhje dhe as dëshirë, por është i detyruar të veprojë si një robot i programuar. (Shënim i përkthyesit).

(11) Shih: Mexhmu’ul-Fetava (16/243–244) dhe shiko Sherh El-Akide Et-Tahavijeh (f. 644), nga Ibën Ebi El-Izz.

(12) Mexhmu’ul Fetava (16/244–245).

(13) Transmeton Ahmedi në Musned (6/246), (nr. 3712). Albani e ka saktësuar këtë hadith në Sahih El-Kelimu Et-Tajjib (f. 74), ku thotë, Allahu e mëshiroftë: “Ky hadith është sahih, ndërsa më parë e kisha konsideruar të kundërtën (pra të dobët) në shënimet mbi hadithet në librin Sherh El-Akidet Et-Tahavijeh. Më pas m’u bë e qartë se hadithi është sahih, gjë që e kam sqaruar në mënyrë të zgjeruar dhe me hulumtim të detajuar, të cilin e kam përgatitur për ta publikuar, nëse do Allahu i Lartësuar, në Silsiletu E-hadith Es-Sahihah.

(14) Shih: Shifau El-Alil (2/271–274), nga Ibën Kajjimi.